روش دیمتل (DEMATEL):

روش دیمتل (DEMATEL)

روش دیمتل( Decision Making Trial And Evaluation) یکی از انواع روش هاي تصمیم گیري گروهی بر اساس مقایسه هاي زوجی و قضاوت کارشناسان است، که در بین سال هاي ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۱ میلادي، توسط Gabus و Fonetla  براي مطالعه و حل مسائل پیچیده و در هم تنیده جهان ارائه شد و در اهداف استراتژیک و عینی از مسائل جهانی، به منظور دسترسی به راه حل هاي مناسب مد نظر قرار گرفت.

روش دیمتل (DEMATEL)

این روش بر مبناي دیاگراف ها (گراف جهت دار) بنا نهاده شده که با بهره مندي از قضاوت کارشناسان در شناسایی عوامل موجود در یک سیستم و با بکارگیري اصول نظریه گرافها، به استخراج روابط تاثیرگذار یا تاثیرپذیر( روابط علی و معلولی، متقابل) عناصر پرداخته و ساختاري سلسله مراتبی و نظام مند ازآنها ارائه می دهد. به طوریکه شدت اثر روابط مذکور را به صورت امتیاز عددي معین می کند.

روش دیمتل یک رتبه بندي از آلترناتیوها را به ما نمی دهد بلکه براي تعیین میزان اثرگذاري و اثرپذیري معیارهاي یک سیستم (که در ادبیات روش به آن عامل گفته می شود) کاربرد دارد.

این روش اغلب بصورت مستقل عمل نمی کند بلکه به عنوان زیر روشی از روشهاي دیگر خصوصا ANP است.

روش دیمتل (DEMATEL)

بیان روش:

پایه روش دیمتل بر اساس این فرض بنا شده که یک سیستم شامل مجموعه ای از معیارهای {C= {C1, C2,..Cn است و مقایسه زوجی روابط میان آنها می تواند به وسیله معادلات ریاضی مدل شود. این روش براي ساختن و تحلیل مدل هاي ساختاري مرتبط با روابط علی و معلولی پیچیده میان عوامل یک مسئله است.

به طور خلاصه، این روش براي ساختاردهی به یک دنباله از اطلاعات مفروض کاربرد دارد به طوریکه:

  • شدت ارتباطات را به صورت امتیاز دهی مورد بررسی قرار می دهد.
  • بازخوردهاي توأم با اهمیت آنها را تجسس می کند.
  • روابط انتقال ناپذیر را محاسبه می نماید.

روش دیمتل (DEMATEL)

مزایای روش دیمتل:

  • در نظر گرفتن بازخور روابط(روابط متقابل)
  • ساختاردهی به عوامل پیچیده در قالب گروههاي علت و معلولی
  • تعیین اهمیت و وزن عوامل دخیل در مدل توسط تمامی عوامل موجود(کل مدل)
  • تعامل بیشتر بین تصمیم گیرنده و کارشناسان سازمان

روش دیمتل (DEMATEL)

کاربردهای روش دیمتل:

  • کشف استراتژي هاي بازاریابی
  • سیستم هاي کنترل
  • مسائل امنیتی خطوط هوایی
  • تعیین صلاحیت یا انتخاب مدیران
  • استخراج عوامل تنش زا در زندگی
  • انتخاب نظام بهبود مدیریت در صنایع کوچک
  • ارزیابی ریسک هاي بحرانی پروژه هاي مهندسی

روش دیمتل (DEMATEL)

مدل پیشنهادی دیمتل:

در سال ۱۹۷۶ Fontela & Gabus این روش را توسعه داده و گام هاي اصلی زیر را براي آن پیشنهاد دادند:

  1. ایجاد ماتریس روابط مستقیم
  2. نرمال سازي ماتریس
  3. محاسبه ماتریس روابط کل
  4. رسم نمودار علی – معلولی
  5. محاسبه میزان تاثیرگذاري و تاثیرپذیري هر یک از عوامل
روش دیمتل

تکنیک Dematel روش dematel

گام اول: ایجاد ماتریس روابط مستقیم

به کمک یکی از روشهاي ایده آفرینی و تفکر گروهی در خبرگان مانند طوفان فکري، فکرنویسی، دلفی یا کنفرانس، فهرستی از عوامل موجود و موثر در مساله مورد بررسی را از نظر گروه کارشناسان سازمان استخراج کرده و در رئوس یک دیاگراف قرار دهید.

گام دوم: تعیین روابط حاکم بین عوامل با مقایسه زوجی آنها

با استفاده از نظر کارشناسان روابط حاکم بر ارتباطات بین رئوس مقایسات زوجی میان عوامل که n×n را تعیین کرده و ماتریس معرف میزان تاثیر رابطه بین آنهاست را طبق نظر هر کارشناس(که در آن aij درجه نفوذ معیار cj بر ci است) تشکیل دهید.

ترجیحات (قضاوت شفاهی) مقدار عددي
بدون اثرگذاري (کاملا اثرپذیر) No influence ۰
بسیار کم اثرگذار Very Low influence ۱
اثرگذاري کم Low influence ۲
اثرگذاري زیاد High influence ۳
بسیار اثر گذار Very high influence ۴

گام سوم: محاسبه ماتریس مستقیم با استفاده از مقایسات زوجی گروهی

ماتریسهاي حاصل از گام قبل را بررسی کرده و وجود یا عدم وجود رابطه نهایی بین دو عامل را توسط راي اکثریت کارشناسان (در ماتریسهاي پذیرفته شده که مطابقت بیشتري با هم دارند) تصمیم گیري کرده و ماتریس ارتباط مستقیم میانگین M را تشکیل دهید.

این کار بدین طریق انجام می شودکه اگر بیش از نیمی از را صفر تشخیص داده بودند، بی B بر A کارشناسان شدت اثر عامل مقدار M تایید شده و درایه متناظر در ماتریس B بر A اثر بودن صفر می گیرد. در غیر اینصورت با توجه به توافق جمعی کارشناسان یا با استفاده از میانگین ساده نظرات، امتیاز مربوطه را تعیین و در درایه متناظرش قرار دهید.

گام چهارم: رسم دیاگراف روابط مستقیم

دیاگراف متناظر با ماتریس ارتباط مستقیم  M را رسم کنید به گونه اي که:

  • راس هاي آن: عوامل
  • کمان هاي آن: در جهات روابط مستقیم موجود بین هر دو عامل
  • وزن هر یال: امتیاز داده شده به هر رابطه مستقیم

گام پنجم: نرمال سازي ماتریس M

جمع سطري درایه هاي ماتریسM  را محاسبه کرده و معکوس بیشترین آن را در درایه هاي ماتریس Mضرب کنید. با این کار  شدت نسبی حاکم بر روابط مستقیم تعیین می شود.

گام ششم: محاسبه ماتریس روابط کل

در این گام ماتریس شدت نسبی موجود از روابط مستقیم و غیر مستقیم S با توجه به فرمول زیر، تشکیل می شود:

نکته: آثار غیر مستقیم عامل هاي موجود در طول زنجیره دیاگراف اولیه به صورت پیوسته کاهش می یابد، لذا این اثرها به ماتریس معکوسه همگرا می شوند.

شدت ممکن از روابط غیرمستقیم (از عناصر موجود بر یکدیگر) از طریق مجموع تصاعد هندسی زیر با استدلالی مشابه قبل، محاسبه می شود.

گام هفتم: رسم نمودار علی

  • R: جمع سطري درایه ها، براي هر عامل معرف میزان تاثیرگذاري آن بر سایر عناصر سیستم مورد بررسی است.
  • J: جمع ستونی درایه ها، براي هر عامل معرف شدت تاثیرپذیري عامل مذکور از سایر عناصر سیستم مورد بررسی است.
  • R+J: بردار برتري، که بردار افقی بوده و میزان تاثیر و تاثر عامل مورد نظر در سیستم است. به عبارت دیگر هرچه مقدار R+J بیشتر باشد، آن عامل تعامل بیشتري با سایر عناصر سیستم دارد لذا وزن (اهمیت) عامل در سیستم بیشتر است.
  • R-J: بردار ارتباط، که بردار عمودي بوده و مقدار نهایی تاثیرگذاري هر عامل بر مجموعه عناصر دیگر سیستم را نشان می دهد.

R > J → R – J > 0 → عامل یک تاثیر گذار قطعی است و یک متغیر علت (اثرگذار) محسوب می شود

R < J → R – J < 0 → عامل یک تاثیر پذیر قطعی است و یک متغیر معلول (اثرپذیر) محسوب می شود

بنابراین نمودار علی می تواند بر اساس ترسیم زوج مرتب هاي (R+J,R-J) به دست آید که درون بینی با ارزشی براي تصمیم

گیري فراهم می کند.

براي اینکار یک دستگاه مختصات دکارتی با محور طولی R+J  و محور عرضی  R-J رسم می شود که در آن موقعیت هر عامل با نقطه اي به مختصات (R+J,R-J) تعیین می گردد.

نمودارعلی (اثرگذاري-اثرپذیري) و نحوه نمایش عوامل

روش دیمتل (DEMATEL)

گام هشتم: مشخص نمودن سلسله مراتب یا ساختار ممکن معیارها

دراین گام با مرتب کردن عوامل براساس مقادیر   R و J و R+J  و R-J حاصله از ماتریس  S می توان یک ساختار و رتبه بندي ممکن از عوامل، به دست آورد.

روش دیمتل (DEMATEL)

گام نهم: رسم نقشه روابط شبکه

همچنین یک نقشه روابط شبکه NRM (Network Relationships Map) بین عوامل قابل رسم است. جهت رسم NRM باید ارزش آستانه روابط از طریق میانگین مقادیر ماتریس S محاسبه شود. با این کار می توان از روابط جزئی (تمامی روابط با مقدار کوچکتر از آستانه در ماتریس S صرف نظر کرده و مقدارآنها  را صفر نمود یعنی آن رابطه را علی در نظر نگرفت و شبکه روابط قابل اعتنا (روابطی که مقادیر آنها در ماتریسS  از مقدار آستانه بزرگتر باشد) را ترسیم کرد.

شما می توانید مثال روش دیمتل را در این قسمت مشاهده نمایید.