آموزش جامع روش DEMATEL

روش DEMATEL (دیمتل) (Decision Making Trial And Evaluation) یکی از انواع روش های تصمیم گیری گروهی بر اساس مقایسه های زوجی و قضاوت کارشناسان است. در بین سال های 1976 تا 1971 میلادی، توسط Gabus و Fonetla  برای مطالعه و حل مسائل پیچیده و در هم تنیده جهان ارائه شد و در اهداف استراتژیک و عینی از مسائل جهانی، به منظور دسترسی به راه حل های مناسب مد نظر قرار گرفت.

این روش بر مبنای دیاگراف ها (گراف جهت دار) بنا نهاده شده که با بهره مندی از قضاوت کارشناسان در شناسایی عوامل موجود در یک سیستم و با بکارگیری اصول نظریه گرافها، به استخراج روابط تاثیرگذار یا تاثیرپذیر( روابط علی و معلولی، متقابل) عناصر پرداخته و ساختاری سلسله مراتبی و نظام مند ازآنها ارائه می دهد. به طوریکه شدت اثر روابط مذکور را به صورت امتیاز عددی معین می کند.

روش دیمتل یک رتبه بندی از آلترناتیوها را به ما نمی دهد بلکه برای تعیین میزان اثرگذاری و اثرپذیری معیارهای یک سیستم (که در ادبیات روش به آن عامل گفته می شود) کاربرد دارد. این روش اغلب بصورت مستقل عمل نمی کند بلکه به عنوان زیر روشی از روشهای دیگر خصوصا ANP است.

---

مفهوم و تاریخچه روش DEMATEL

روش DEMATEL در سال ۱۹۷۳ توسط لیو (Liu) و لو (Lou) در تایوان توسعه یافت. این روش در ابتدا برای تحلیل مسائل مربوط به سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی اقتصادی طراحی شد، اما به سرعت در حوزه‌های مختلفی از جمله مهندسی، مدیریت، بازاریابی و علوم اجتماعی کاربرد یافت. نام “DEMATEL” از ترکیب کلمات “Decision Making” (تصمیم‌گیری) و “Trial and Evaluation Laboratory” (آزمایشگاه ارزیابی و آزمایش) گرفته شده است.

ایدهٔ اصلی روش DEMATEL این است که به جای تمرکز صرف بر وزن‌دهی به معیارها، روابط تأثیرگذاری متقابل بین آن‌ها را شناسایی و تحلیل کند. این روش به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا عوامل اصلی مؤثر در مسأله را شناسایی کنند و تأثیر آن‌ها را بر یکدیگر درک کنند. روش DEMATEL با استفاده از یک ماتریس تأثیرگذاری، میزان تأثیر هر معیار بر سایر معیارها را نشان می‌دهد.

در طول سال‌ها، روش DEMATEL دستخوش تغییرات و توسعه‌هایی شده است. برخی از محققان روش‌های جدیدی برای جمع‌آوری داده‌ها و محاسبهٔ ماتریس تأثیرگذاری پیشنهاد کرده‌اند. همچنین، روش DEMATEL با سایر روش‌های MCDM مانند AHP و TOPSIS ترکیب شده است تا نقاط قوت هر دو روش را با هم ترکیب کند.

---

روش DEMATEL (دیمتل) چیست؟

پایه روش دیمتل بر اساس این فرض بنا شده که یک سیستم شامل مجموعه ای از معیارهای {C= {C1, C2,..Cn است و مقایسه زوجی روابط میان آنها می تواند به وسیله معادلات ریاضی مدل شود. این روش برای ساختن و تحلیل مدل های ساختاری مرتبط با روابط علی و معلولی پیچیده میان عوامل یک مسئله است.

به طور خلاصه، این روش برای ساختاردهی به یک دنباله از اطلاعات مفروض کاربرد دارد به طوریکه:

• شدت ارتباطات را به صورت امتیاز دهی مورد بررسی قرار می دهد.
• بازخوردهای توأم با اهمیت آنها را تجسس می کند.
• روابط انتقال ناپذیر را محاسبه می نماید.

امروزه، روش DEMATEL به عنوان یک ابزار ارزشمند برای تحلیل مسائل پیچیده و چندمعیاره شناخته می‌شود و به طور گسترده‌ای در صنعت و دانشگاه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

---

مزایا و محدودیت‌های روش DEMATEL

مزایا

• تحلیل تأثیر متقابل: مهم‌ترین مزیت روش DEMATEL، قابلیت تحلیل تأثیر متقابل معیارها است. این ویژگی به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا روابط پیچیده بین عوامل مؤثر در مسأله را درک کنند.
• شناسایی عوامل کلیدی: روش DEMATEL به شناسایی عوامل کلیدی مؤثر در مسأله کمک می‌کند. این عوامل معمولاً دارای وزن بالایی در ماتریس تأثیرگذاری کل هستند.
• ارائه دیدگاه جامع: روش DEMATEL با در نظر گرفتن تمام معیارها و روابط بین آن‌ها، یک دیدگاه جامع از مسأله ارائه می‌دهد.
• سادگی نسبی: روش DEMATEL از نظر محاسباتی نسبتاً ساده است و می‌تواند به راحتی با استفاده از نرم‌افزارهای صفحه گسترده مانند اکسل پیاده‌سازی شود.
• قابلیت تفسیر: نتایج روش DEMATEL به راحتی قابل تفسیر هستند و می‌توانند به تصمیم‌گیرندگان در درک بهتر مسأله کمک کنند.

محدودیت‌ها

• وابستگی به قضاوت‌های ذهنی: روش DEMATEL به شدت به قضاوت‌های ذهنی تصمیم‌گیرندگان وابسته است. اگر تصمیم‌گیرندگان نتوانند تأثیر متقابل معیارها را به درستی ارزیابی کنند، نتایج روش DEMATEL ممکن است غیردقیق باشند.
• مشکل در تعیین مقیاس مناسب: انتخاب مقیاس مناسب برای ارزیابی تأثیر متقابل معیارها می‌تواند دشوار باشد. مقیاس‌های مختلف ممکن است منجر به نتایج متفاوتی شوند.
• عدم در نظر گرفتن عدم قطعیت: روش DEMATEL عدم قطعیت موجود در داده‌ها را در نظر نمی‌گیرد. این امر می‌تواند منجر به نتایج غیرواقعی شود.
• پیچیدگی در مسائلی با تعداد زیاد معیار: با افزایش تعداد معیارها، پیچیدگی روش DEMATEL افزایش می‌یابد و محاسبهٔ ماتریس تأثیرگذاری کل دشوارتر می‌شود.
• عدم ارائه راه حل بهینه: روش DEMATEL صرفاً یک ابزار تحلیل است و راه حل بهینه برای مسأله ارائه نمی‌دهد.

با درک این مزایا و محدودیت‌ها، می‌توان تصمیم گرفت که آیا روش DEMATEL مناسب‌ترین ابزار برای مسألهٔ موردنظر است یا خیر.

---

کاربردهای روش DEMATEL در تحلیل تأثیر متقابل

روش DEMATEL به دلیل قابلیت تحلیل تأثیر متقابل معیارها، در حوزه‌های متنوعی کاربرد دارد. در ادامه به برخی از مهم‌ترین کاربردهای این روش می‌پردازیم:

1. تحلیل زنجیره تأمین: روش DEMATEL می‌تواند برای شناسایی عوامل کلیدی مؤثر در زنجیره تأمین و تحلیل تأثیر آن‌ها بر یکدیگر استفاده شود. این امر به مدیران زنجیره تأمین کمک می‌کند تا نقاط ضعف و قوت زنجیره را شناسایی کنند و استراتژی‌های بهبود را تدوین کنند.
2. ارزیابی ریسک: روش DEMATEL می‌تواند برای شناسایی ریسک‌های موجود در یک پروژه یا سازمان و تحلیل تأثیر آن‌ها بر یکدیگر استفاده شود. این امر به مدیران ریسک کمک می‌کند تا ریسک‌های اصلی را شناسایی کنند و اقدامات لازم برای کاهش آن‌ها را انجام دهند.
3. انتخاب تامین‌کننده: روش DEMATEL می‌تواند برای ارزیابی تامین‌کنندگان و تحلیل تأثیر معیارهای مختلف (مانند قیمت، کیفیت، زمان تحویل) بر یکدیگر استفاده شود. این امر به مدیران خرید کمک می‌کند تا بهترین تامین‌کننده را انتخاب کنند.
4. طراحی محصول: روش DEMATEL می‌تواند برای شناسایی ویژگی‌های کلیدی یک محصول و تحلیل تأثیر آن‌ها بر یکدیگر استفاده شود. این امر به طراحان محصول کمک می‌کند تا محصولی را طراحی کنند که نیازهای مشتریان را به بهترین شکل ممکن برآورده کند.
5. برنامه‌ریزی استراتژیک: روش DEMATEL می‌تواند برای تحلیل عوامل مؤثر در برنامه‌ریزی استراتژیک و تحلیل تأثیر آن‌ها بر یکدیگر استفاده شود. این امر به مدیران ارشد کمک می‌کند تا استراتژی‌های مناسبی را تدوین کنند.

به‌طور کلی، هر مسأله‌ای که در آن عوامل متعددی با یکدیگر در تعامل هستند، می‌تواند از مزایای روش DEMATEL بهره‌مند شود.

---

گام های روش DEMATEL (دیمتل)

در سال 1976 Fontela & Gabus این روش را توسعه داده و گام های اصلی زیر را برای آن پیشنهاد دادند:

1. ایجاد ماتریس روابط مستقیم
2. نرمال سازی ماتریس
3. محاسبه ماتریس روابط کل
4. رسم نمودار علی – معلولی
5. محاسبه میزان تاثیرگذاری و تاثیرپذیری هر یک از عوامل

گام اول: ایجاد ماتریس روابط مستقیم

به کمک یکی از روشهای ایده آفرینی و تفکر گروهی در خبرگان مانند طوفان فکری، فکرنویسی، دلفی یا کنفرانس، فهرستی از عوامل موجود و موثر در مساله مورد بررسی را از نظر گروه کارشناسان سازمان استخراج کرده و در رئوس یک دیاگراف قرار دهید.

گام دوم: تعیین روابط حاکم بین عوامل با مقایسه زوجی آنها

با استفاده از نظر کارشناسان روابط حاکم بر ارتباطات بین رئوس مقایسات زوجی میان عوامل که n×n را تعیین کرده و ماتریس معرف میزان تاثیر رابطه بین آنهاست را طبق نظر هر کارشناس(که در آن aij درجه نفوذ معیار cj بر ci است) تشکیل دهید.

گام سوم: محاسبه ماتریس مستقیم با استفاده از مقایسات زوجی گروهی

ماتریسهای حاصل از گام قبل را بررسی کرده و وجود یا عدم وجود رابطه نهایی بین دو عامل را توسط رای اکثریت کارشناسان (در ماتریسهای پذیرفته شده که مطابقت بیشتری با هم دارند) تصمیم گیری کرده و ماتریس ارتباط مستقیم میانگین M را تشکیل دهید.

این کار بدین طریق انجام می شودکه اگر بیش از نیمی از را صفر تشخیص داده بودند، بی B بر A کارشناسان شدت اثر عامل مقدار M تایید شده و درایه متناظر در ماتریس B بر A اثر بودن صفر می گیرد. در غیر اینصورت با توجه به توافق جمعی کارشناسان یا با استفاده از میانگین ساده نظرات، امتیاز مربوطه را تعیین و در درایه متناظرش قرار دهید.

گام چهارم: رسم دیاگراف روابط مستقیم

دیاگراف متناظر با ماتریس ارتباط مستقیم  M را رسم کنید به گونه ای که:

• راس های آن: عوامل
• کمان های آن: در جهات روابط مستقیم موجود بین هر دو عامل
• وزن هر یال: امتیاز داده شده به هر رابطه مستقیم

گام پنجم: نرمال سازی ماتریس M

جمع سطری درایه های ماتریسM  را محاسبه کرده و معکوس بیشترین آن را در درایه های ماتریس Mضرب کنید. با این کار  شدت نسبی حاکم بر روابط مستقیم تعیین می شود.

گام ششم: محاسبه ماتریس روابط کل

در این گام ماتریس شدت نسبی موجود از روابط مستقیم و غیر مستقیم S با توجه به فرمول زیر، تشکیل می شود:

نکته: آثار غیر مستقیم عامل های موجود در طول زنجیره دیاگراف اولیه به صورت پیوسته کاهش می یابد، لذا این اثرها به ماتریس معکوسه همگرا می شوند.

گام هفتم: رسم نمودار علی

• R: جمع سطری درایه ها، برای هر عامل معرف میزان تاثیرگذاری آن بر سایر عناصر سیستم مورد بررسی است.
• J: جمع ستونی درایه ها، برای هر عامل معرف شدت تاثیرپذیری عامل مذکور از سایر عناصر سیستم مورد بررسی است.
• R+J: بردار برتری، که بردار افقی بوده و میزان تاثیر و تاثر عامل مورد نظر در سیستم است. به عبارت دیگر هرچه مقدار R+J بیشتر باشد، آن عامل تعامل بیشتری با سایر عناصر سیستم دارد لذا وزن (اهمیت) عامل در سیستم بیشتر است.
• R-J: بردار ارتباط، که بردار عمودی بوده و مقدار نهایی تاثیرگذاری هر عامل بر مجموعه عناصر دیگر سیستم را نشان می دهد.

R > J → R – J > 0 → عامل یک تاثیر گذار قطعی است و یک متغیر علت (اثرگذار) محسوب می شود

R < J → R – J < 0 → عامل یک تاثیر پذیر قطعی است و یک متغیر معلول (اثرپذیر) محسوب می شود

بنابراین نمودار علی می تواند بر اساس ترسیم زوج مرتب های (R+J,R-J) به دست آید که درون بینی با ارزشی برای تصمیم گیری فراهم می کند.

برای اینکار یک دستگاه مختصات دکارتی با محور طولی R+J  و محور عرضی  R-J رسم می شود که در آن موقعیت هر عامل با نقطه ای به مختصات (R+J,R-J) تعیین می گردد.

گام هشتم: مشخص نمودن سلسله مراتب یا ساختار ممکن معیارها

دراین گام با مرتب کردن عوامل براساس مقادیر   R و J و R+J  و R-J حاصله از ماتریس  S می توان یک ساختار و رتبه بندی ممکن از عوامل، به دست آورد.

گام نهم: رسم نقشه روابط شبکه

همچنین یک نقشه روابط شبکه NRM (Network Relationships Map) بین عوامل قابل رسم است. جهت رسم NRM باید ارزش آستانه روابط از طریق میانگین مقادیر ماتریس S محاسبه شود. با این کار می توان از روابط جزئی (تمامی روابط با مقدار کوچکتر از آستانه در ماتریس S صرف نظر کرده و مقدارآنها  را صفر نمود یعنی آن رابطه را علی در نظر نگرفت و شبکه روابط قابل اعتنا (روابطی که مقادیر آنها در ماتریسS  از مقدار آستانه بزرگتر باشد) را ترسیم کرد.

---

مثال روش دیمتل DEMATEL

مثال روش دیمتل DEMATEL، فرض کنید دیاگراف روابط مستقیم 6 عامل A, B, C, D, E, F به صورت زیر می باشد. روش دیمتل را گام به گام بر روی آن اعمال کرده و سلسله مراتب آنها را مشخص نمایید.

گام اول: تشکیل ماتریس M

براساس روابط مشخص شده بر روی گراف، ماتریس M را تشکیل می دهیم. به طور مثال ارتباط میان A-F برابر 1.33 خواهد بود. سپس مجموع هر کدام از سطرهای ماتریس را محاسبه می نماییم و بزرگترین مقدار جمع سطری را بدست می آوریم.

گام دوم: محاسبه مقدار α

با توجه به فرمول مدنظر که همان معکوس بزرگترین مقدار جمع سطری است مقدار α بدست می آید. مقدار بدست آمده را در تمامی عناصر ماتریس ضرب می نماییم تا ماتریس N بدست آید. (به این عمل نرمال سازی ماتریس M گفته می شود)

α= (1/14.75) =0.068

به طور مثال برای عنصر A -D = 0.660 * 0.068 = 0.045

گام سوم : محاسبه ماتریس معکوسه I-N)^-1)

گام چهارم : محاسبه ماتریس روابط کل S  = N(I-N)^-1

با ضرب ماتریس N در معکوس خود ماتریس S بدست می آید. در ادامه مجموع سطری ماتریس S برابر R و مجموع ستونی ماتریس S مقدار J را تشکلیل می دهد.

گام پنجم : تعیین میزان تاثیرگذاری و تاثیر پذیری عوامل

با رتبه بندی این مقادیر تاثیر گذاری و تاثیر پذیری آن ها محاسبه شده و برای رسم آن بر روی گراف نیز مقدار R+J و R-J محاسبه می شود.

گام ششم : رسم ﻧﻘﺸﻪ رواﺑﻂ ﺷﺒﮑﻪ ( NRM )

محور مختصات را با X= R+J و Y = R -J  ترسیم نموده و مقادیر بدست آمده برای هر کدام از عوامل را بر روی آن مشخص می نماییم. سپس از ماتریس S میانگین می گیریم. سپس مقادیری را که از میانگین کمتر می باشند صفر و مابقی اعداد را در نظر می گیریم.

ماتریس بدست آمده شدت روابط هر کدام از عناصر بر یکدیگر را به ما نشان می دهد. در صورتی که در ماتریس بدست آمده برروی قطر اصلی اعداد وجود داشته باشد بدین معناست که عنصر دارای حلقه بوده و با خود رابطه دارد. میانگین ماتریس S برابر 0.372 می باشد.

ماتریس S همان ماتریس عنوان شده در بالاست

تمامی عواملی که از 0.372 کمتر می باشند برابر 0 و سایر مقادیر برای ترسیم نوشته می شوند.

---

مقایسه روش DEMATEL با سایر روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM)

روش DEMATEL در میان روش‌های مختلف تصمیم‌گیری چندمعیاره، جایگاه خاص خود را دارد. برای درک بهتر مزایا و معایب آن، لازم است با سایر روش‌های رایج مقایسه شود.

• روش AHP (Analytic Hierarchy Process): AHP یک روش سلسله‌مراتبی است که بر اساس مقایسهٔ زوجی معیارها وزن‌دهی می‌کند. در حالی که AHP روابط یک‌طرفه را فرض می‌کند، روش DEMATEL روابط متقابل را در نظر می‌گیرد. بنابراین، روش DEMATEL برای مسائلی که وابستگی‌های متقابل پیچیده‌ای وجود دارد، مناسب‌تر است.
• روش TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution): TOPSIS بر اساس فاصلهٔ گزینه‌ها از نقطهٔ ایده‌آل و نقطهٔ ضد ایده‌آل رتبه‌بندی می‌کند. این روش ساده و قابل فهم است، اما نمی‌تواند روابط بین معیارها را مدل‌سازی کند. در مقابل، روش DEMATEL با در نظر گرفتن این روابط، می‌تواند نتایج دقیق‌تری ارائه دهد.
• <a href=”https://farabegir.com/%d8%b1%d9%88%d8%b4-VIKOR-%d9%88%db%8c%da%a9%d9%88%d8%b1/”>روش VIKOR (VIekriterijumski Izborova Metoda): VIKOR یک روش رتبه‌بندی است که بر اساس معیارهای بهینه‌ترین، سازش‌پذیرترین و بدترین عملکرد رتبه‌بندی می‌کند. این روش برای مسائلی که در آن چندین ذینفع با اهداف متضاد وجود دارد، مناسب است. روش DEMATEL انعطاف‌پذیری بیشتری در مدل‌سازی ساختار مسأله دارد و می‌تواند برای طیف گسترده‌تری از مسائل به کار رود.
• روش ELECTRE (Elimination Et Choix Traduisant la Réalité): ELECTRE بر اساس حذف گزینه‌های نامناسب و انتخاب بهترین گزینه باقی‌مانده رتبه‌بندی می‌کند. این روش برای مسائلی که در آن اطلاعات محدودی در مورد گزینه‌ها وجود دارد، مناسب است. روش DEMATEL با استفاده از مقایسهٔ زوجی، می‌تواند اطلاعات بیشتری از تصمیم‌گیرندگان جمع‌آوری کند و نتایج دقیق‌تری ارائه دهد.

به‌طور خلاصه، انتخاب روش مناسب بستگی به ویژگی‌های مسأله و اهداف تصمیم‌گیری دارد. روش DEMATEL با قابلیت تحلیل تأثیر متقابل، برای مسائلی که روابط پیچیده‌ای بین معیارها وجود دارد، یک ابزار قدرتمند است.

---

آینده روش DEMATEL و توسعه‌های آتی

روش DEMATEL همچنان یک حوزهٔ فعال در تحقیقات تصمیم‌گیری چندمعیاره است. در سال‌های اخیر، توسعه‌های متعددی در این روش صورت گرفته است و انتظار می‌رود که در آینده نیز شاهد پیشرفت‌های بیشتری باشیم.

• ادغام با روش‌های هوش مصنوعی: ترکیب روش DEMATEL با روش‌های هوش مصنوعی مانند یادگیری ماشین و شبکه‌های عصبی، می‌تواند امکان خودکارسازی فرآیند تصمیم‌گیری و بهبود دقت نتایج را فراهم کند.
• توسعهٔ روش‌های جدید برای جمع‌آوری داده‌ها: محققان در حال توسعهٔ روش‌های جدیدی برای جمع‌آوری داده‌ها هستند که دقت و کارایی بیشتری دارند. این روش‌ها می‌توانند به کاهش وابستگی به قضاوت‌های ذهنی تصمیم‌گیرندگان کمک کنند.
• در نظر گرفتن عدم قطعیت: توسعهٔ روش‌هایی برای در نظر گرفتن عدم قطعیت موجود در داده‌ها، می‌تواند نتایج روش DEMATEL را واقعی‌تر کند.
• توسعهٔ نرم‌افزارهای کاربرپسند: توسعهٔ نرم‌افزارهای کاربرپسند و با قابلیت‌های پیشرفته، می‌تواند امکان استفادهٔ گسترده‌تر از روش DEMATEL را برای کاربران غیرمتخصص فراهم کند.
• کاربرد در حوزه‌های جدید: انتظار می‌رود که روش DEMATEL در آینده در حوزه‌های جدیدی مانند مدیریت بحران، ارزیابی پایداری و تصمیم‌گیری‌های اخلاقی به کار رود.

با توجه به این توسعه‌ها، روش DEMATEL همچنان یک ابزار ارزشمند برای تصمیم‌گیرندگان در حوزه‌های مختلف خواهد بود.

---

نتیجه‌گیری

روش DEMATEL به عنوان یک روش تصمیم‌گیری چندمعیاره قدرتمند، با قابلیت تحلیل تأثیر متقابل معیارها، جایگاه ویژه‌ای در حوزه‌های مختلف پیدا کرده است. در این مقاله، به بررسی مفصل اصول، مراحل، کاربردها، مزایا، محدودیت‌ها و نکات عملی روش DEMATEL پرداختیم. با درک این مفاهیم، دانشجویان و پژوهشگران می‌توانند از این روش برای حل مسائل تصمیم‌گیری پیچیده استفاده کنند. با توجه به توسعه‌های آتی در این حوزه، انتظار می‌رود که روش DEMATEL همچنان یک ابزار ارزشمند برای تصمیم‌گیرندگان در حوزه‌های مختلف باقی بماند.

---

پرسش‌های متداول (FAQ)