آموزش جامع روش DELPHI

روش دلفی (Delphi method) یک تکنیک تحقیقاتی و پیش‌بینی است که برای جمع‌آوری نظرات کارشناسان در یک زمینه خاص و رسیدن به اجماع در مورد یک موضوع مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش به دلیل ماهیت تکراری و ناشناس بودن شرکت‌کنندگان، امکان ارائه نظرات بی‌طرفانه و دقیق را فراهم می‌کند. ریشه‌های تاریخی روش دلفی به یونان باستان و معبد دلفی باز می‌گردد، جایی که کاهنان به سوالات مهم پاسخ می‌دادند و پیش‌بینی‌هایی را ارائه می‌کردند.

در دوران مدرن، روش دلفی در دهه 1950 توسط رند کورپوریشن (RAND Corporation) در ایالات متحده آمریکا توسعه یافت. هدف اصلی از توسعه این روش، پیش‌بینی روندها و تحولات آینده در زمینه نظامی و فناوری بود. در ابتدا، روش دلفی به عنوان ابزاری برای پیش‌بینی احتمال وقوع جنگ هسته‌ای مورد استفاده قرار گرفت. با گذشت زمان، کاربردهای روش دلفی گسترش یافت و در زمینه‌های مختلفی مانند برنامه‌ریزی استراتژیک، توسعه محصولات، سیاست‌گذاری عمومی و تحقیقات علمی مورد استفاده قرار گرفت.

اهمیت روش دلفی در دنیای امروز که با پیچیدگی‌ها و عدم قطعیت‌های زیادی مواجه هستیم، بیش از پیش احساس می‌شود. در بسیاری از موارد، تصمیم‌گیری‌ها باید بر اساس اطلاعات ناقص، مبهم و یا متناقض انجام شوند. روش DELPHI با جمع‌آوری نظرات کارشناسان و رسیدن به اجماع، به مدیران و تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری اتخاذ کنند و ریسک‌های احتمالی را کاهش دهند.

در نهایت، روش دلفی یک ابزار قدرتمند و انعطاف‌پذیر برای پیش‌بینی و اجماع‌سازی است که می‌تواند به سازمان‌ها و افراد کمک کند تا آینده را بهتر درک کنند و برای آن آماده شوند. با توجه به سادگی و کارآمدی این روش، انتظار می‌رود که در آینده شاهد افزایش استفاده از روش DELPHI در زمینه‌های مختلف باشیم.

اصول و مبانی نظری روش دلفی

روش دلفی بر پایه چند اصل و مفهوم کلیدی استوار است که درک آن‌ها برای استفاده صحیح از این روش ضروری است. یکی از مهم‌ترین این اصول، اصل “ناشناس بودن” است. در روش دلفی، نظرات شرکت‌کنندگان به صورت ناشناس جمع‌آوری و پردازش می‌شوند. این امر باعث می‌شود که شرکت‌کنندگان بدون ترس از قضاوت یا انتقاد، نظرات خود را به طور آزادانه بیان کنند.

اصل دیگر در روش دلفی، اصل “تکرار” است. در روش DELPHI، فرآیند جمع‌آوری نظرات به صورت تکراری انجام می‌شود. در هر دور، شرکت‌کنندگان نظرات خود را ارائه می‌دهند و سپس نتایج دور قبل به آن‌ها ارائه می‌شود. این امر باعث می‌شود که شرکت‌کنندگان با نظرات دیگران آشنا شوند و بتوانند نظرات خود را اصلاح کنند.

مفهوم “بازخورد کنترل‌شده” نیز در روش DELPHI اهمیت دارد. بازخورد کنترل‌شده به این معناست که اطلاعات ارائه شده به شرکت‌کنندگان در هر دور، به گونه‌ای تنظیم می‌شود که از ایجاد تعصب یا جهت‌گیری در نظرات آن‌ها جلوگیری شود. به عنوان مثال، نتایج دور قبل به صورت خلاصه و بدون ذکر نام شرکت‌کنندگان ارائه می‌شود.

در نهایت، روش دلفی بر پایه یک رویکرد اجماع‌محور استوار است. هدف اصلی از روش DELPHI، رسیدن به اجماع در مورد یک موضوع خاص است. این اجماع معمولاً با استفاده از روش‌های آماری مانند میانگین، میانه و انحراف معیار تعیین می‌شود.

---

تاریخچه تکنیک دلفی

دلفی نام معبدی در یونان باستان است که به الهه آپولون تعلق داشت. در این معبد زنی به نام پوتیا زندگی می‌کرد که مردم عقیده داشتند آپولون و دیگر ایزدان به واسطه او مستقیماً با انسان‌ها سخن می‌گویند. بزرگان از سرتاسر یونان برای نظرخواهی از پوتیا به آنجا سفر می‌کردند.

در دهه نود میلادی یک موسسه نظامی به راند در آمریکا روشی را برای تصمیم‌گیری گروهی ابداع کرد که با استعاره از همین افسانه، نام آن را تکنیک دلفی گذاشتند. این روش برای پیش بینی بعضی از مسائل از دیدگاه کارشناسان نظامی به صورت محرمانه استفاده می‌گردید. البته به دلایل امنیتی تا بیش از ده سال از این تکنیک مطرح رونمایی نشد تا آنکه به سال ۱۹۶۳ توسط هلمر و دالکی معرفی گردید.

یک دهه بعد تکنیک دلفی از حوزه نظامی به حوزه های علمی مانند مدیریت راه پیدا کرد. اولین کاربرد غیر نظامی تکنیک دلفی در برنامه ریزی توسعه اقتصادی پیشنهاد شد. پس از آن روش دلفی رفته رفته جایگاه خود را در مطالعات آکادمیک پیدا کرد اما از اواسط دهه ۹۰ بسیار مورد اقبال قرار گرفت.

استفاده از این روش در مطالعات دانشگاهی و مقاله‌های علمی به تدریج افزایش پیدا کرد و اکنون به عنوان یک روش علمی جای خود را در ادبیات سازمان و مدیریت پیدا کرده است.

---

هدف تکنیک دلفی

هدف اصلی تکنیک دلفی دستیابی به اجماع گروهی از خبرگان است بدون آنکه خبرگان از وجود هم اطلاع داشته باشند. دانشحویان مدیریت بطور خاص از این تکنیک برای اعتبارسنجی شاخص‌های تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند.

بنابراین با وجود اینکه روش دلفی یک روش تصمیم‌گیری چندمعیاره نیست اما در بسیاری موارد قبل از بکارگیری تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره از این تکنیک برای غربال شاخص‌ها یا رسیدن به یک توافق در زمینه اهمیت شاخص‌های تصمیم‌گیری استفاده می‌شود.

• غربالگری و اعتبارسنجی شاخص‌ها
• پیش‌بنی آینده

---

مراحل اجرای روش دلفی: یک راهنمای گام به گام

اجرای روش دلفی شامل چندین مرحله است که در زیر به طور مفصل توضیح داده شده است:

1. تعریف مسئله و تعیین اهداف: در این مرحله، باید مسئله‌ای که می‌خواهید حل کنید را به طور دقیق تعریف کنید و اهدافی را که می‌خواهید به آن‌ها دست یابید را تعیین کنید.
2. انتخاب کارشناسان: در این مرحله، باید کارشناسانی را که در زمینه مورد نظر تخصص دارند را انتخاب کنید. تعداد کارشناسان باید به اندازه کافی زیاد باشد تا بتوانید نظرات متنوعی را جمع‌آوری کنید.
3. طراحی پرسشنامه: در این مرحله، باید یک پرسشنامه طراحی کنید که سوالات آن به گونه‌ای باشد که بتواند اطلاعات مورد نیاز شما را جمع‌آوری کند.
4. ارسال پرسشنامه به کارشناسان: در این مرحله، باید پرسشنامه را به کارشناسان ارسال کنید و از آن‌ها بخواهید که به سوالات پاسخ دهند.
5. جمع‌آوری و تحلیل پاسخ‌ها: در این مرحله، باید پاسخ‌های کارشناسان را جمع‌آوری و تحلیل کنید.
6. ارائه نتایج به کارشناسان: در این مرحله، باید نتایج تحلیل را به کارشناسان ارائه دهید و از آن‌ها بخواهید که نظرات خود را اصلاح کنند.
7. تکرار مراحل 5 و 6: این مراحل را باید به صورت تکراری انجام دهید تا به اجماع برسید.
8. تهیه گزارش نهایی: در این مرحله، باید یک گزارش نهایی تهیه کنید که شامل نتایج روش دلفی و توصیه‌های شما باشد.

مزایا و معایب روش دلفی در مقایسه با سایر روش‌های پیش‌بینی

روش دلفی مانند هر روش پیش‌بینی دیگری، دارای مزایا و معایب خاص خود است. در این بخش، به بررسی این مزایا و معایب در مقایسه با سایر روش‌های پیش‌بینی می‌پردازیم.

مزایای روش دلفی:

• عدم نیاز به حضور فیزیکی: روش DELPHI به دلیل استفاده از پرسشنامه، نیازی به حضور فیزیکی کارشناسان ندارد. این امر باعث می‌شود که بتوانید از کارشناسانی که در مناطق مختلف جغرافیایی قرار دارند، استفاده کنید.
• کاهش اثرات سوگیری: روش دلفی با ناشناس بودن شرکت‌کنندگان و ارائه بازخورد کنترل‌شده، اثرات سوگیری را کاهش می‌دهد.
• امکان رسیدن به اجماع: روش DELPHI با استفاده از فرآیند تکراری و ارائه بازخورد، امکان رسیدن به اجماع در مورد یک موضوع خاص را فراهم می‌کند.
• انعطاف‌پذیری: روش دلفی یک روش انعطاف‌پذیر است که می‌تواند در زمینه‌های مختلفی به کار برده شود.

معایب روش دلفی:

• زمان‌بر بودن: روش DELPHI به دلیل فرآیند تکراری، ممکن است زمان‌بر باشد.
• هزینه‌بر بودن: روش دلفی به دلیل نیاز به جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، ممکن است هزینه‌بر باشد.
• وابستگی به کیفیت نظرات کارشناسان: نتایج روش DELPHI به کیفیت نظرات کارشناسان وابسته است. اگر کارشناسان تخصص کافی نداشته باشند، ممکن است نتایج نادرستی به دست آید.
• احتمال رسیدن به اجماع کاذب: در برخی موارد، ممکن است شرکت‌کنندگان به دلیل فشار اجتماعی یا سایر عوامل، به اجماع کاذبی برسند.

در مقایسه با سایر روش‌های پیش‌بینی مانند تحلیل روند، مدل‌سازی ریاضی و نظرسنجی، روش دلفی از انعطاف‌پذیری و قابلیت جمع‌آوری نظرات کارشناسان در شرایط مختلف برخوردار است. با این حال، ممکن است دقت و سرعت کمتری نسبت به سایر روش‌ها داشته باشد.

---

کاربردهای روش دلفی در حوزه‌های مختلف

روش دلفی به دلیل انعطاف‌پذیری و قابلیت جمع‌آوری نظرات تخصصی، در طیف گسترده‌ای از حوزه‌ها کاربرد دارد. در حوزه فناوری، روش دلفی برای پیش‌بینی روندهای نوظهور، شناسایی فناوری‌های کلیدی و ارزیابی ریسک‌های مرتبط با فناوری‌های جدید به کار می‌رود. برای مثال، شرکت‌های فناوری می‌توانند از روش دلفی برای پیش‌بینی تقاضای بازار برای محصولات جدید یا شناسایی تهدیدات امنیتی احتمالی استفاده کنند.

در حوزه بهداشت و درمان، روش دلفی برای پیش‌بینی نیازهای بهداشتی آینده، ارزیابی اثربخشی مداخلات درمانی و تعیین اولویت‌های تحقیقاتی به کار می‌رود. سازمان‌های بهداشتی می‌توانند از روش DELPHI برای شناسایی چالش‌های بهداشتی جدید یا ارزیابی اثربخشی برنامه‌های پیشگیری از بیماری استفاده کنند.

در حوزه آموزش، روش دلفی برای پیش‌بینی نیازهای آموزشی آینده، ارزیابی روش‌های تدریس و تعیین استانداردهای آموزشی به کار می‌رود. نهادهای آموزشی می‌توانند از روش دلفی برای شناسایی مهارت‌های مورد نیاز در بازار کار یا ارزیابی اثربخشی برنامه‌های درسی جدید استفاده کنند.

در حوزه سیاست‌گذاری عمومی، روش DELPHI برای پیش‌بینی اثرات سیاست‌های جدید، شناسایی چالش‌های اجتماعی و تعیین اولویت‌های سیاست‌گذاری به کار می‌رود. دولت‌ها و سازمان‌های غیردولتی می‌توانند از روش دلفی برای ارزیابی اثرات سیاست‌های زیست‌محیطی یا شناسایی راهکارهای کاهش فقر استفاده کنند.

مقایسه با سایر تکنیک‌های اجماع‌سازی

در حالی که روش دلفی یک تکنیک قدرتمند برای اجماع‌سازی است، روش‌های دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند در این زمینه مورد استفاده قرار گیرند. یکی از این روش‌ها، تکنیک “طوفان فکری” (Brainstorming) است که در آن گروهی از افراد به صورت جمعی ایده‌ها را تولید می‌کنند. با این حال، طوفان فکری ممکن است تحت تأثیر نظرات قوی‌تر قرار گیرد و منجر به عدم مشارکت برخی از اعضا شود.

روش “تکنیک گروهی الکترونیکی” (Electronic Deliberation) یک رویکرد آنلاین برای اجماع‌سازی است که در آن افراد از طریق اینترنت نظرات خود را به اشتراک می‌گذارند. این روش می‌تواند به افزایش مشارکت و تنوع نظرات کمک کند، اما ممکن است نیاز به مدیریت دقیق‌تری داشته باشد تا از بروز سوءتفاهم‌ها و تعارضات جلوگیری شود.

روش “تکنیک رتبه‌بندی” (Ranking Technique) یک روش ساده برای اولویت‌بندی گزینه‌ها است که در آن افراد به هر گزینه یک رتبه می‌دهند. این روش می‌تواند برای تصمیم‌گیری‌های سریع و ساده مفید باشد، اما ممکن است پیچیدگی‌های موضوع را در نظر نگیرد.

در نهایت، انتخاب روش مناسب برای اجماع‌سازی بستگی به اهداف، منابع و شرایط خاص مسئله دارد. روش دلفی به دلیل ناشناس بودن شرکت‌کنندگان و فرآیند تکراری، می‌تواند برای رسیدن به اجماع در موضوعات پیچیده و حساس مناسب باشد.

نرم‌افزارها و ابزارهای تسهیل‌کننده اجرای روش دلفی

اجرای روش دلفی می‌تواند فرآیندی زمان‌بر و پیچیده باشد، اما استفاده از نرم‌افزارها و ابزارهای تسهیل‌کننده می‌تواند این فرآیند را ساده‌تر و کارآمدتر کند. برخی از این ابزارها عبارتند از:

• SurveyMonkey: یک پلتفرم آنلاین برای ایجاد و توزیع نظرسنجی که می‌تواند برای جمع‌آوری نظرات کارشناسان در روش دلفی استفاده شود.
• Qualtrics: یک پلتفرم جامع برای مدیریت نظرسنجی و تحلیل داده‌ها که امکانات پیشرفته‌تری نسبت به SurveyMonkey ارائه می‌دهد.
• Google Forms: یک ابزار رایگان و ساده برای ایجاد نظرسنجی که می‌تواند برای جمع‌آوری نظرات کارشناسان در روش دلفی استفاده شود.
• Microsoft Excel: یک صفحه‌گسترده که می‌تواند برای تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده در روش DELPHI و محاسبه شاخص‌های آماری استفاده شود.
• Delphi Manager: یک نرم‌افزار تخصصی برای اجرای روش دلفی که امکانات پیشرفته‌تری برای مدیریت فرآیند، تحلیل داده‌ها و تولید گزارش‌ها ارائه می‌دهد.

انتخاب ابزار مناسب بستگی به بودجه، نیازها و سطح تخصص کاربران دارد.

---

مثال روش دلفی

این مثال از مجله Engineering Management Journal 2020 – 34 Page 55 استخراج شده است. در این مثال 50 معیار اولیه در مورد سنجش کیفیت خودرو در نظر گرفته شده است. پس از 3 دوره نظر سنجی از خبرگان در هر دوره تعداد 20 خبره به سوالات پاسخ داده اند تا اینکه در نهایت 38 معیار به عنوان معیارهای نهایی انتخاب شده اند.

برای نظرسنجی از طیف 5 تایی لیکرت استفاده شده است.

تعداد 5 معیار براساس نظر خبرگان از چرخه حذف می شوند.

تعداد 7 معیار در دور دوم از چرخه حذف می شوند.

براساس نظر نهایی خبرگان تعداد 4 معیار دیگر از سیستم حذف شده و 38 معیار نهایی انتخاب می شوند.

---

نکات کلیدی برای اجرای موفق روش دلفی

برای اطمینان از موفقیت روش دلفی، رعایت نکات کلیدی زیر ضروری است:

1. انتخاب کارشناسان مناسب: کارشناسانی را انتخاب کنید که در زمینه مورد نظر تخصص کافی داشته باشند و دیدگاه‌های متنوعی ارائه دهند.
2. طراحی پرسشنامه دقیق: سوالات پرسشنامه باید واضح، مختصر و مرتبط با اهداف تحقیق باشند.
3. ارائه بازخورد مناسب: بازخورد ارائه شده به کارشناسان باید به گونه‌ای باشد که آن‌ها را به تفکر و اصلاح نظراتشان تشویق کند.
4. حفظ ناشناس بودن: اطمینان حاصل کنید که نظرات کارشناسان به صورت ناشناس جمع‌آوری و پردازش می‌شوند.
5. تکرار فرآیند: فرآیند جمع‌آوری نظرات را به تعداد کافی تکرار کنید تا به اجماع برسید.
6. تحلیل دقیق داده‌ها: داده‌های جمع‌آوری شده را به دقت تحلیل کنید و از روش‌های آماری مناسب برای محاسبه شاخص‌های اجماع استفاده کنید.
7. مستندسازی فرآیند: تمام مراحل اجرای روش دلفی را به طور کامل مستند کنید تا امکان بازنگری و ارزیابی نتایج در آینده فراهم شود.

---

نتیجه‌گیری

روش دلفی یک ابزار ارزشمند برای پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و اجماع‌سازی در حوزه‌های مختلف است. با رعایت اصول و مراحل این روش و استفاده از ابزارهای تسهیل‌کننده، می‌توان به نتایج قابل اعتمادی دست یافت و تصمیمات آگاهانه‌تری اتخاذ کرد. روش دلفی با تاکید بر ناشناس بودن شرکت‌کنندگان و فرآیند تکراری، امکان جمع‌آوری نظرات تخصصی و رسیدن به اجماع در موضوعات پیچیده را فراهم می‌کند.

بطور خلاصه، تکنیک دلفی بصورت یک رویکرد تحقیقی جهت بدست آوردن اجماع با استفاده از یک سری از پرسشنامه‌ها و ارائه‌ی بازخورد به شرکت‌کنندگانی که در حوزه‌های کلیدی دارای تخصص هستند، تعریف می‌شود. این روش بطور ویژه زمانی سودمند است که پژوهشگران ملزم به جمع‌آوری دیدگاه‌های کارشناسان منفرد درمورد موضوعی خاص و ایجاد توافق بر سر موضوع مورد نظر باشند تا اینکه فرض‌ها یا دیدگاه‌های اساسی خبرگان را شناسایی نمایند.

با این وجود، عمده ترین ضعف دلفی فقدان چارچوب نظری است. دلفی بعنوان یک روش تحقیق به صور مختلفی بعنوان پیمایش، مطالعه، رویه، روش، رویکرد، رأی‌گیری و تکنیک مطرح گردیده است.

اگرچه مطالعات پیشین همیشه از فقدان یک چارچوب نظری برای تکنیک دلفی در مضیقه بوده است اما با توجه به انبوه مطالعات انجام شده دسترسی به یک چارچوب نظری ساده است. با عنایت به یافته‌های این پژوهش می‌توان گفت در پژوهش‌های کیفی توصیه می‌شود گروهی متشکل از ده نفر از خبرگان با تخصص‌های متعدد استفاده شود.

برای شناسایی و انتخاب نمونه نیز می‌توان از تکنیک گلوله‌برفی استفاده کرد. چنانچه هدف تلخیص و غربال یک مجموعه آیتم باشد استفاده از طیف لیکرت نه درجه می توان دیدگاه خبرگان را گردآوری کرد. برای تعیین توافق و پایان مراحل روش دلفی می توان از ضریب توافق کندال بهره گرفت.

بنابراین، می‌توان نتیجه‌گیری کرد که تکنیک دلفی سازوکار مناسب و قابل قبولی برای دستیابی به اجماع در زمان توسعه‌ی مجموعه ای از شاخص‌ها به شمار می آید.

سوالات متداول